गणेश अथर्वशीर्ष

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥ स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ ॐ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ॥ स्वस्तिनस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥

Om bhadram karnebhih shrinuyama devah. Bhadram pashyemakshabhiryajatrahah. Sthirairangais tushtuvamsas tanubhih. Vyashema devahitam yadayuh. Om svasti na indro vriddhashravah. Svasti nah pusha vishvavedah. Svastinastarkshyo aristanemih. Svasti no brihaspatir dadhatu.

प्रारंभिक शांति पाठ — कर्णों से शुभ सुनें, नेत्रों से शुभ देखें, स्थिर अंगों से स्तुति करें; इन्द्र, पूषा, तार्क्ष्य और बृहस्पति स्वस्ति प्रदान करें।

ॐ तन्मामवतु तद् वक्तारमवतु अवतु माम् अवतु वक्तारम् ॐ शांतिः । शांतिः ॥ शांतिः॥।

Om tanmamavatu tad vaktaramavatu avatu mam avatu vaktaram Om shantih. shantih. shantih.

वह हमें और वक्ता को रक्षा करे — ॐ शांति, शांति, शांति।

हरिः ॐ नमस्ते गणपतये ॥ त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि ॥ त्वमेव केवलं कर्ताऽसि ॥ त्वमेव केवलं धर्ताऽसि ॥ त्वमेव केवलं हर्ताऽसि ॥ त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि ॥ त्वं साक्षादात्माऽसि नित्यम् ॥ १॥

Harih Om namaste ganapataye. tvameva pratyaksham tattvamasi. tvameva kevalam karta-asi. tvameva kevalam dharta-asi. tvameva kevalam harta-asi. tvameva sarvam khalvidam brahmasi. tvam sakshadatma-asi nityam.

गणपतये नमः — तुम ही प्रत्यक्ष तत्त्व, एकमात्र कर्ता, धर्ता, हर्ता; सर्व ब्रह्म; तुम साक्षात् नित्य आत्मा हो।

ऋतं वच्मि ॥ सत्यं वच्मि ॥ २॥

Ritam vachmi. satyam vachmi.

ऋत बोलता हूँ; सत्य बोलता हूँ।

अव त्वं माम् ॥ अव वक्तारम् ॥ अव श्रोतारम् ॥ अव दातारम् ॥ अव धातारम् ॥ अवानूचानमव शिष्यम् ॥ अव पश्चात्तात् ॥ अव पुरस्तात् ॥ अवोत्तरात्तात् ॥ अव दक्षिणात्तात् ॥ अव चोर्ध्वात्तात् ॥ अवाधरात्तात् ॥ सर्वतो मां पाहि पाहि समंतात् ॥ ३॥

Ava tvam mam. ava vaktaram. ava shrotaram. ava dataram. ava dhataram. avanuchanamava shishyam. ava pashchattat. ava purastat. avottarattat. ava dakshinattat. ava chordhvattat. avadharattat. Sarvato mam pahi pahi samantat.

मुझे, वक्ता, श्रोता, दाता, धाता, आचार्य, शिष्य को — पश्चात, पुरस्तात, उत्तर, दक्षिण, ऊर्ध्व, अधर से — सर्वतः रक्षा करो।

त्वं वाङ्मयस्त्वं चिन्मयः ॥ त्वमानंदमयस्त्वं ब्रह्ममयः ॥ त्वं सच्चिदानंदाद्वितीयोऽसि ॥ त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ॥ त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ॥ ४॥

Tvam vangmayastvam chinmayah. tvamanandamayastvam brahmamayah. tvam sachchidanandadvitiyo-asi. tvam pratyaksham brahmasi. tvam jnanamayo vijnanamayo-asi.

तुम वाङ्मय, चिन्मय, आनंदमय, ब्रह्ममय; सच्चिदानंद अद्वितीय; प्रत्यक्ष ब्रह्म; ज्ञानमय, विज्ञानमय हो।

सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते ॥ सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति ॥ सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति ॥ सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति ॥ त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः ॥ त्वं चत्वारि वाक्पदानि ॥ ५॥

Sarvam jagadidam tvatto jayate. Sarvam jagadidam tvattastishthati. Sarvam jagadidam tvayi layameshyati. Sarvam jagadidam tvayi pratyeti. tvam bhumirapo-analo-anilo nabha. tvam chatvari vakpadani.

सर्व जगत् तुमसे उत्पन्न, तुममें स्थित, तुममें लीन और तुममें प्रत्येति; तुम पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश; चत्वारि वाक्पद हो।

त्वं गुणत्रयातीतः त्वमवस्थात्रयातीतः ॥ त्वं देहत्रयातीतः ॥ त्वं कालत्रयातीतः ॥ त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम् ॥ त्वं शक्तित्रयात्मकः ॥ त्वां योगिनो ध्यायंति नित्यम् ॥ त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं इन्द्रस्त्वं अग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चंद्रमास्त्वं ब्रह्मभूर्भुवःस्वरोम् ॥ ६॥

Tvam gunatrayatitah tvamavasthatrayatitah. tvam dehatrayatitah. tvam kalatrayatitah. tvam muladharasthito-asi nityam. tvam shaktitrayatmakah. tvam yogino dhyayanti nityam. tvam brahma tvam vishnustvam rudrastvam indrastvam agnistvam vayustvam suryastvam chandramastvam brahmabhurbhuvah svarom.

गुण, अवस्था, देह, काल त्रयातीत; मूलाधार में नित्य स्थित; शक्तित्रयात्मक; योगी नित्य ध्यान करते; ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इन्द्र, अग्नि, वायु, सूर्य, चन्द्र — ॐ भूर्भुवःस्वः।

गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादिं तदनंतरम् ॥ अनुस्वारः परतरः ॥ अर्धेन्दुलसितम् ॥ तारेण ऋद्धम् ॥ एतत्तव मनुस्वरूपम् ॥ गकारः पूर्वरूपम् ॥ अकारो मध्यमरूपम् ॥ अनुस्वारश्चान्त्यरूपम् ॥ बिन्दुरुत्तररूपम् ॥ नादः संधानम् ॥ संहितासंधिः ॥ सैषा गणेशविद्या ॥ गणकऋषिः ॥ निचृद्गायत्रीच्छंदः ॥ गणपतिर्देवता ॥ ॐ गं गणपतये नमः ॥ ७॥

Ganadim purvamuchcharya varnadim tadanantaram. Anusvarah paratarah. ardhendulasitam. tarena riddham. Etattava manusvarupam. gakarah purvarupam. Akaro madhyamarupam. anusvarashchantyarupam. Binduruttarupam. nadah sandhanam. Samhitasandhih. saisha ganeshavidya. Ganakarishih. nichridgayatrichchandah. Ganapatirdevata. Om gam ganapataye namah.

गणेशविद्या — ॐ गं गणपतये नमः; गणक ऋषि, निचृद्गायत्री छंद, गणपति देवता; गकार पूर्व, अकार मध्य, अनुस्वार अन्त, बिन्दु उत्तर, नाद संधान।

एकदंताय विद्महे । वक्रतुण्डाय धीमहि ॥ तन्नो दंतिः प्रचोदयात् ॥ ८॥

Ekadantaya vidmahe. vakratundaya dhimahi. tanno dantih prachodayat.

गणेश गायत्री — एकदंत को जानते हैं, वक्रतुण्ड का ध्यान करते हैं; दंति हमारी बुद्धि को प्रेरित करें।

एकदंतं चतुर्हस्तं पाशमंकुशधारिणम् ॥ रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् ॥ रक्तं लंबोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् ॥ रक्तगंधानुलिप्तांगं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् ॥ भक्तानुकंपिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् ॥ आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् ॥ एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥ ९॥

Ekadantam chaturhastam pashamankushadharinam. Radam cha vardam hastairbibhranam mushakadhvajam. Raktam lambodaram shurpakarnakam raktavasasam. Raktagandhanuliptangam raktapushpaih supujitam. Bhaktanukampinam devam jagatkaranamachyutam. Avirbhutam cha srishtyadau prakriteh purushatparam. Evam dhyayati yo nityam sa yogi yoginam varah.

एकदंत, चतुर्हस्त, पाशांकुशधारी, वरद, मूषकध्वज, रक्त लंबोदर, शूर्पकर्ण — भक्तानुकम्पी जगत्कारण; नित्य ध्यान करने वाला योगियों में श्रेष्ठ।

नमो व्रातपतये । नमो गणपतये । नमः प्रमथपतये । नमस्तेऽस्तु लंबोदरायैकदंताय । विघ्ननाशिने शिवसुताय । श्रीवरदमूर्तये नमो नमः ॥ १०॥

Namo vratapataye. namo ganapataye. namah pramathapataye. Namaste-astu lambodarayaikadantaya. Vighnanashine shivasutaya. shrivaradamurtaye namo namah.

व्रातपति, गणपति, प्रमथपति को नमः; लंबोदर, एकदंत, विघ्ननाशिन, शिवसुत, वरदमूर्ति को नमो नमः।

एतदथर्वशीर्षं योऽधीते ॥ स ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ स सर्वतः सुखमेधते ॥ स सर्व विघ्नैर्नबाध्यते ॥ स पंचमहापापात्प्रमुच्यते ॥ सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति ॥ प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति ॥ सायंप्रातः प्रयुंजानो अपापो भवति ॥ सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति ॥ धर्मार्थकाममोक्षं च विंदति ॥ ११॥

Etadatharvashirsham yo-adhite. sa brahmabhuyaya kalpate. Sa sarvatah sukhamedhate. sa sarva vighnairna badhyate. Sa panchamahapapat pramuchyate. Sayamadhiyano divasakritam papam nashayati. Prataradhiyano ratrikritam papam nashayati. Sayampratah prayunjano apapo bhavati. Sarvatradhiyano-apavighno bhavati. Dharmarthakamamoksham cha vindati.

फलश्रुति — अध्ययन करने वाला ब्रह्मभूय को योग्य, सुखी, विघ्नमुक्त; पंचमहापाप से मुक्त; सायं-प्रातः पाठ से पाप नाश; धर्मार्थकाममोक्ष प्राप्त।

अनेन गणपतिमभिषिंचति स वाग्मी भवति ॥ चतुर्थ्यामनश्नन् जपति स विद्यावान् भवति । स यशोवान् भवति ॥ इत्यथर्वणवाक्यम् ॥ ब्रह्माद्यावरणं विद्यात् न बिभेति कदाचनेति ॥ १२॥

Anena ganapatimabhisinchanti sa vagmi bhavati. Chaturthyamanashnan japati sa vidyavan bhavati. Sa yashovan bhavati. Ityatharvanavakyam. brahmadyavaranam vidyat na bibheti kadachaneti.

इससे अभिषेक करने वाला वाग्मी; चतुर्थी उपवास जप से विद्यावान् और यशस्वी; ब्रह्मावरण जानने वाला कभी नहीं डरता।

यो दूर्वांकुरैर्यजति स वैश्रवणोपमो भवति ॥ यो लाजैर्यजति स यशोवान् भवति ॥ स मेधावान् भवति ॥ यो मोदकसहस्रेण यजति स वाञ्छितफलमवाप्नोति ॥ यः साज्यसमिद्भिर्यजति स सर्वं लभते स सर्वं लभते ॥ १३॥

Yo durvankurairyajati sa vaishravanopamo bhavati. Yo lajairyajati sa yashovan bhavati. Sa medhavan bhavati. Yo modakasahasrena yajati sa vanchhitaphalamavapnoti. Yah sajya samidbhir yajati sa sarvam labhate sa sarvam labhate.

दूर्वांकुर यजन से वैश्रवणोपम; लाज से यश और मेधा; मोदकसहस्र से वांछितफल; घृतसमिधि यजन से सर्व प्राप्ति।

अष्टौ ब्राह्मणान् सम्यग्ग्राहयित्वा सूर्यवर्चस्वी भवति ॥ सूर्यग्रहे महानद्यां प्रतिमासंनिधौ वा जप्त्वा सिद्धमंत्रो भवति ॥ महाविघ्नात्प्रमुच्यते ॥ महादोषात्प्रमुच्यते ॥ महापापात् प्रमुच्यते ॥ स सर्वविद्भवति स सर्वविद्भवति ॥ य एवं वेद इत्युपनिषत् ॥ १४॥

Ashtau brahmanan samyaggrahayitva suryavarchasvi bhavati. Suryagrahe mahanadyam pratimasannidhau va japtva siddhamantro bhavati. Mahavighnat pramuchyate. mahadoshat pramuchyate. Mahapapat pramuchyate. Sa sarvavidbhavati sa sarvavidbhavati. Ya evam veda ityupanishat.

आठ ब्राह्मणों को सिखाने से सूर्यवर्चस्वी; सूर्यग्रहण, महानदी या प्रतिमा समीप जप से सिद्धमंत्र; महाविघ्न, महादोष, महापाप से मुक्त — सर्वज्ञ। इति उपनिषत्।

ॐ सहनाववतु ॥ सहनौभुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥ तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥ स्थिरैरंगैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ ॐ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ॥ स्वस्तिनस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ ॐ शांतिः । शांतिः ॥ शांतिः ॥।

Om sahanavavatu. sahanau bhunaktu. Saha viryam karavavahai. tejasvinavadhitamastu ma vidvishavahai. Om bhadram karnebhih shrinuyama devah. Bhadram pashyemakshabhiryajatrahah. Sthirairangais tushtuvamsas tanubhih. Vyashema devahitam yadayuh. Om svasti na indro vriddhashravah. Svasti nah pusha vishvavedah. Svastinastarkshyo aristanemih. Svasti no brihaspatir dadhatu. Om shantih. shantih. shantih.

समापन शांति — सह संरक्षण, सह अध्ययन, वैर न हो; शुभ श्रवण और दर्शन; इन्द्र, पूषा, तार्क्ष्य, बृहस्पति से स्वस्ति — ॐ शांति, शांति, शांतिः।